يخچالهاي قديمي يكي از بهترين تاسيسات ساختماني اند كه جهت ذخيره سازي انرژي سرما به يادگار مانده اند. متاسفانه اكثر يخچالهاي استان يزد در دهه هاي اخير ازبين رفته اند، ليكن يخچالهاي ابركوه و ميبد هنوز استوار و پابرجا هستند كه يخچال ميبد از بهترين هاي موجود است.
برحسب اطلاعات و آثارموجوددوساختمان يخچال درميبد وجود داشته است: يكي در قسمت جنوب شهر و در كنار راه كاروانرويي كه روبروي رباط اصلي شهرواقع است. خوشبختانه هنوز قسمت اعظم اين بنا پابرجاست ويكي از نمونه هاي چشمگير معماري اينگونه آثارمحسوب مي شود. يخچال ديگري نيز در قسمتهاي شمالي ميبد قرار داشته است ويك آبادي بزرگ در مجاورت اين بنا نام خود را از اين بنا گرفته است يا از نام ديگري به يخچال تغيير نام داده است وهنوز هم اين آبادي پابرجاست . يخچال مذكور در حدود سي سال پيش ، پس از احداث خيابان اصلي و نوسازيهاي مربوط به آن ويران شد وديگر اثري ازآن باقي نيست ، تنها در جلد اول كتاب "يادگارهاي يزد " اثر آقاي "ايرج افشار"، عكسي از آن به يادگار مانده است.
يخچال ها به دليل ضرورت هاي تكنيكي در عرصه نسبتا وسيعي بنا مي شده اند و قاعدتا در زمين هايي ساخته مي شدند كه نفوذپذيري خاك آن نسبتا كم باشد. تمامي مصالح ساختمان يخچال ها از خشت وگل وكلا از چهار بخش عمده است: الف:حوض يخبند ب:ديوارهاي سايه انداز ج:مخزن يخ د:گنبد بزرگ
تصوير1: تصويري شماتيك از 4 بخش يخچال و كاركرد هريك
الف- حوض يخبند: محوطه اي مستطيلي ، بزرگ و كم عمق در قسمت شمالي ساختمان . ژرفاي اين حوض يخبند حداكثر نيم متر است و با سه ديوار بلند در جهتهاي جنوبي ، شرقي و غربي احاطه شده است. اين حوض معمولا در زميني هموار كنده مي شده است و هيچ گونه مصالحي در ساخت آن به كار نمي رفته است.
ب- ديوارهاي سايه انداز: سه ديوار ضخيم و بلند كه در جهت هاي جنوبي ، شرقي و غربي محوطه يخبند ساخته ميشودو اين محوطه حوض يخبند را به يك سايه سار بسيار سرد تبديل مي كند كه در تمام طول زمستان آفتاب در پشت آنها قرار داردو حوض يخبند را بسيار سردتر از محوطه هاي اطراف آن نگه مي دارد ودر واقع با همين تكنيك "ايجاد سايه سار بسيار سرد" آب در حوضچه ها يا حوض جلوي يخچال يخ مي بندد وبه شرحي كه خواهيم گفتاين يخهابه مخزن يخچال منتقل ميگردد. ارتفاع اين ديوارها در يخچال ميبد در حدود 8 متر و طول ديوار جنوبي 42 متر و ديوارهاي شرقي و غربي 20 متر است.ضخامت ديوارها را حدود 2 متر گرفته اند.
تصوير2: نماي بيروني (شمالي) يخچال، ديوار سايهاندازو محوطه حوض يخبند
ج - مخزن يخ: مخزن يخ يامحل انباشتن قطعات يخ در يخچال گودال قيفي بزرگي است كه در زمين كندهاند و درپائين ترين قسمت آن يك راه "هرزآب"تعبيه كرده اند كه به چاه عميقتري راه دارد. اين هرزآب در واقع راه آبي است كه به تدريج يخهاي آب شده را به خارج از مخزن يخ مي راند. جدار مخزن قيفي شكل يخدان را معمولا فقط با كاهگل مي پوشانند. عمق اين گودال در يخچال ميبد حدود 6 متر است كه بر گرد محيط آن يك راهرو نسبتا عريض(5/1 متر) براي رفت وآمد ايجاد شده است.
د - گنبد بزرگ: روي مخزن قيفي يخچال را يك گنبد بزرگ مخروطي مي پوشاند ودر واقع همين گنبد بزرگ است كه با ديوارهاي ضخيم و حجم بزرگ، حفاظ مناسبي براي نگهداري يخهاي مخزن به وجود مي آورد. اين گنبد بزرگ در پشت ديوار جنوبي و در ميان آن درست بر روي مخزن برپا مي گردد و داراي دو درگاه در شمال و جنوب مي باشد كه هنگام انباشتن و برداشتن يخها از آنجا رفت و آمد مي شود.
تصوير3:نماي دروني گنبد يخچال ميبد
ويژگيهاي ساختمان يخچال ميبد
محوطه يخبند يخچال ميبد حوض گلي كم عمقي به مساحت تقريبي 800 مترمربع وبه عمق تقريبي 0/5 متراست. ديوارهاي بلند سايه انداز به ضخامت 2 متر و بلندي 8 متر است كه به چند طاق نما و ستون تقسيم شده است. طول ديوار جنوبي 42 متر و ديوارهاي شرقي و غربي هريك 20 متر است. يك درگاه اصلي به پهناي 2/2 مترو بلندي 2 متر در ميان ديوار جنوبي به مخزن و گنبد راه دارد و تقريبا تمام رفت وآمدها و انبار كردن و تخليه كردن يخ از اين درگاه صورت مي گرفته است. درگاه ديگري به قرينه آن در سمت شمال گنبد تعبيه شده كه نقش چنداني نداشته و غالبا آنرا مي بسته اند. درگاه اصلي را نيز فقط در هنگام رفت وآمد بازمي كرده اند. مخزن قيفي يخچال را در زمين رسي سختي كنده اند ، قطر دهانه اين مخزن 13 متر وگودي آن 6 متر است. علت حفر مخزن قيفي يخچال در اين زمين رسي سخت همانگونه كه قبلا نيز گفتيم جلوگيري از نفوذ آب در زمين است. گنبد بزرگ ومخروطي يخچال بر شالوده اي از زمين سخت بناشده ، به گونه اي كه نخستين خشتهاي گنبد را بلافاصله روي همان بستر زمين سخت بنا نهاده اند. سطح قاعده دايره اي اين گنبدحدود 300 متر مربع است و ارتفاع گنبد تقريبا 15 متر است.
تصوير4: پلان يخچال
پهناي ديوار خشتي جدار گنبد از پائين به بالا به طرز ماهرانه اي كاهش مي يابد به گونه اي كه از2/4 متر در قاعده به 20 سانتيمتر(پهناي يك خشت) در نوك گنبد مي رسد. تعداد رگهاي خشتي گنبد 250 عدد شمارش شده است.
تصوير5: مقطع يخچال
كاركرد يخچالها
فعاليت يخچالها اصولا در دو هنگام و در دو فاصل نسبتا كوتاه از سال صورت مي گرفته است. يكي در "چله" زمستان و ديگري در "چله" تابستان. درچله زمستان كه فصل تهيه و انبار كردن يخ بودهاست ، شب هنگام مقداري آب وارد محوطه يخبند مي كرده اند. آب در هواي سرد زمستان ودر پناه سايه سار ديوارهاي بلند مقداري يخ مي بسته كه اگر ضخامت آن به اندازه كافي بوده آن را به قطعات كوچكتر تقسيم مي كرده و به مخزن منتقل مي ساخته اند ودر غير اين صورت شبهاي ديگر نيزآب به آن حوض وارد مي كرده و در دفعات متوالي يخها به صورت مطبق روي هم مي بسته و سپس آن را ميشكسته و به مخزن انتقال مي داده اند. يخهاي داخل مخزن را با لايه هاي پوشال و چوب و ... از هم جدا ونهايتا از هواي مجاور ايزوله مي كرده اند و پس از پرشدن مخزن درهاي گنبد را با خشت وگل و اندودكاهگل مي بسته اند. يخهاي انباشته تا فصل تابستان كه هنگام بهره برداري ازآن بوده است در حفاظي از زمين و پوشال و ديوارهاي ضخيم خشتي و گنبد بزرگ نگهداري مي شده است.
تصوير6: نماي جنوبي يخچال و گنبد يخچال از بيرون
نيز بنگريد
معرفي كلي آثار(يخچال)
مرجع
سيماي باستاني شهر ميبد-سيد عبدالعظيم پويا
