 در وب سايت رسمي اين مرکز، پايگاه چنين تعريف شده است:
شكل گيري و رشد فعاليتهاي پايگاه پژوهشي ميبد در طول سالهاي فعاليت آن ،به نوعي از الگوي شكل گيري خود شهر تبعيت كرده است .در واقع مطالعات پايگاه از نارين قلعه به عنوان هسته اوليه شكل گيري شهر سرچشمه گرفته و به بيرونه ها گسترش يافته است .اولين توجهات خاص به بافت تاريخي ميبد را مطالعه و شناخت نارين قلعه به قصد تعيين حريم در سال 1377 بر انگيخت.
پس از اين مقدمات در سال 78 بر اساس برنامه كاري پيشنهاد شده توسط مسئول پروژه ،دو بحث به صورت جداگانه براي كارشناسان پايگاه مطرح شد : يكي مسئله حفاري و كاوش نارين قلعه و ديگري مساله حفاظت ،پس از كاوش و شناسائي .
بعد از اتمام فصل دوم كاوشهاي نارين قلعه در بهار سال 1379 ، عمليات حفاظت ، آغاز شد و تا پيش از فرا رسيدن فصل بارش در قسمت شاه نشين قلعه ، مرمت و حفاظت انجام گرفت . در ضمن عمليات استحفاظي قلعه ، راه اندازي و تجهيز كارگاه خشت ، به كمك يكي از استاد كاران خشت مال سنتي ، به منظور تهيه ماده اوليه مصالح مرمت انجام گرفت.
هم زمان با كار مرمت و حفاظت نارين قلعه درسال 79 ، توجه به بافت شهر و مستند سازي آن در برنامه كاري گروه قرار گرفت و در طي همان سال از حدود تيرماه ، كار مستند سازي شارستان ميبد كه در سال 77به عنوان حريم درجه اول نارين قلعه معرفي شده بود، آغاز شد . در اين زمان بود كه پيشنهاد ثبت بافت شهر ميبد پس از مستند نگاري كامل به همراه پلان و مستندات بناهاي با ارزش تسليم سازمان گرديد .
در بهمن ماه همان سال با ياري معاونت پژوهشي و رياست وقت سازمان ميراث فرهنگي ، جلسه اي با حضور بيش از 30 تن از كارشناسان برجسته ميراث فرهنگي ايران و كارشناسان ايتاليايي كه گروه فعال در شهر فرارا بودند ( شهري كه از حدود 70 سال پيش در فهرست آثار ملي ايتاليا به ثبت رسيده است) ، تشكيل گرديد و با نظر كليه حاضران ، در بهمن ماه سال 79 ميبد به عنوان اولين شهر تاريخي در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد.
در سال 1380 پروژه ميبد رسماً به عنوان پروژه بزرگ ملي شروع به كار كرد و فعاليت هاي آن گسترش بيشتري يافت. حوزه فعاليت پايگاه در آن زمان بيشتر محدوده شارستان ميبد بود.
شروع حضور فعال پايگاه در بيرونه ها در سال 1381 اتفاق افتاد. به عنوان نمونه، از سال 1381 پژوهش معماري مسجد جامع ده نو به صورت يك مورد مطالعاتي به صورتي دقيق و جامع و كامل آغاز گرديد كه مطالعات آن تا پايان سال 82 به طول انجاميد و در سال 83 بر اساس طرح تهيه شده، اولين بخشهاي مسجد ( گرمخانه ) بازسازي گرديد.
افتتاح خانه سالاري بعنوان مقر دائمي پايگاه پژوهشي ميبد در ارديبهشت ماه سال 82 اتفاقي در جهت تحكيم و تثبيت پروژه در محلي مناسب بود .
عمليات استحكام بخشي و حفاظت و مرمت مسجد جامع ميبد نيز از سال 82 آغاز گرديد . برنامه دراز مدت جامع مرمت در مسجد ، زماني قابل تنظيم خواهد بود كه جوابهاي كامل و قانع كننده اي به سوالات در حوزه پژوهش معماري پاسخ داده شود. لذا مرمتهاي استحفاظي و اضطراري اعمال شده در مسجد و برنامه ريزي آن به صورت سالانه و يا دو سالانه و منطبق با داده هايي ست كه از طريق مطالعات مسجد حاصل مي گردد. براي مثال ساماندهي و مرمت بدنه شمالي جنوبي و شرقي مسجد كه رو به سمت خيابان فعلي ست ،پس از مطالعات چهارساله پايگاه در خصوص شارستان صورت پذيرفت و مشخص شدن اينكه جبهةشرقي مسجد قبل از ايجاد خيابان با امتداد مسقف بازار هم ديوار بوده و در كنار خود آب انبار و كاروانسرا و چند دهانه مغازه وقفي داشته است . بر اساس اين اطلاعات پايه ، طرح ديوار شرقي ريخته شد .
طرح مرمت و ساماندهي سايت پيرامون مسجد جامع عرصه ديگر فعاليت پايگاه در اين بناي شاخص مي باشد. گام اول در مسير تهيه طرح مرمت شهري در سال 81 با طرح ساماندهي و مرمت محله بالا و بازار مركزي برداشته شده بود. سپس در سال 82 طرح مرمت محله باغشاهي و در سال 83 طرح مرمت و ساماندهي سايت مسجد مطرح گرديد كه مرمت محله باغشاهي به مرحله طراحي و فاز 1 اجرا رسيد. طرح سايت مسجد كه در واقع محل اتصال دو طرح پيشين است ،در دل خود پروژه هاي متعددي را مطرح كرده كه كارشناسان و طراحان آن دائماً با يكديگر در تعامل هستند.
در حاليكه كليه واحدهاي سايت پيرامون مسجد در سال 83 برداشت مي گرديد ، طرح ميدانگاهي محله باغشاهي كه انتهاي طرح محله و ابتداي طرح مسجد است تهيه گرديد.
پايگاه در برخورد با مساله بيرونه ها ، نسبت به شارستان چند قدم عقب تر حركت مي كند . زيرا به طوري كه گفته شد شارستان بعنوان هسته مركزي ميبد هميشه در همه عرصه ها تعيين كننده تر بوده است. در مستند سازي بيرونه ها ، ابتدا يك مطالعه جامع با نگاهي كلي به همه آباديها صورت پذيرفت و سپس تك تك محلات مورد بررسي و شناسايي قرار گرفتند. تاكنون حدود 80 درصد اين عمليات به پايان رسيده و پس از اتمام ، يك جمع بندي و تحليل جامع از نتايج انجام خواهد گرفت . اين جمع بندي به دوره بندي شكل گيري و ايجاد بيرونه ها و تقدم و تأخر آنها منجر خواهد شد.وما حصل آن تهيه نقشه و دايره المعارف جامع آثار تاريخي منطقه مي باشد كه براساس آن مي توان تصميم گيريهاي كلان و جامع كل شهر را برنامه ريزي كرد .
پژوهش معماري مساجد ميبد سرآغاز مطالعات معماري در بيرونه هاست كه در سال 81 به انجام رسيد . پژوهش معماري خانه ها دومين عرصه وسيع مطالعات در بيرونه ها ست و نيز مطالعه تزئينات وابسته به معماري در سال 82 و 83 در جهت تكميل اطلاعات از ساختاركلي بافتها فاز اول خود را پشت سر گذاشته است . ازآنجا كه در حين كار در بيرونه ها با مجموعه اي پيچيده از عوامل گوناگون سروكار داريم ،اصولاً داده ها و بررسيها جنبة مقايساتي و تحليل پيدا مي كند واز اين رو پژوهش در اين زمينه نسبت به شارستان كاري پيچيده تر و دشوارتر است . البته لازم به ذكر است كه در طول اين مدت مرمتهاي استحكام بخشي و استحفاظي و بعضاً مرمتهاي اساسي در بسياري تك بناهاي پراكنده در بيرونه ها صورت پذيرفت مانند:
مرمت بادگير خانه وكيلي ، مرمت ساباط بشنيغان ، مرمت ساباط مسجد جامع بفروئيه ، مرمت بازار علي قناد بشنيغان ، مرمت آب انبار ملا قطب الدين بشنيغان ، مرمت ساباط شمالي حسينيه بزرگ فيروزآباد ، مرمت اساسي طاق خانه رفيعيها ، مرمت اساسي طاق خانه بروني ، مرمت تزئينات خانه بروني ، مرمت و احيا آب انبار محله ده آباد، مرمت و استحكام بخشي ساباط محله پائين ده آبادو... .
طرح مرمت و ساماندهي مجموعه بابك فيروزآباد كه يك مجموعه ايلخاني ست بعنوان اولين طرح مرمت شهري در بيرونه ها در پايگاه در حال انجام است .v ديگر فعاليت هاي قابل توجه مجموعه پايگاه پژوهشي ميبد را مي توان راه اندازي آزمايشگاه مرمت آثار در فاز يك ،تجهيز آرشيو و مركز اسناد پايگاه در جهت حفاظت از نتايج فعاليت كارشناسان و همچنين انتشار بخشي اسناد و دستاورد هاي پژوهشي پايگاه در سال 1384 دانست.پايگاه همچنين از امسال در جهت حمايت از ساكنين بافت تاريخي ميبد براي تعمير خانه ها ي اهالي مصالح سنتي را در اختيار درخواست كنندگان مي گذارد .
هدف از ايجاد و ادامه حيات پايگاه پژوهشي ميبد حفاظت از ميراث غني اين شهر در ابعاد وسيع كالبدي و روحي و به عبارت ديگر ميراث مادي و معنوي آن است. ابعاد گوناگون علمي ، پژوهشي ، آموزشي و اجرايي پروژه با دقت و وسواس تمام تحت كنترل كارشناسان زبده بنيان گذاشته شده ، شكل گرفته و دامنه پيدا مي كند. بدين ترتيب در طي پنج سالي كه از عمر پروژه ميبد گذشته ،اين مجموعه مانند موجودي زنده رشد كرده و باليده و اين روند سير صعودي دارد. رشد پايگاه هم از جنبه وسعت آن و افزايش تعداد كارشناسان و هم از جنبه توليد اطلاعات پژوهشي قابل توجه است. به طوري كه كارشناسان پايگاه از تعداد 3 نفر در سال 1379 به تعداد هيجده نفر در سال 1384 و تعداد نيروهاي كارگري و استاد كاري از 6 نفر به 70 نفر ارتقاء پيدا كرده است.
ديد پروژه و برخورد آن با ميبد از زبان ساختاري خود شهر الهام گرفته و به همراه بررسي ها ، پژوهشها و شناخت عميق تر آن ارتقاء يافته است . در يك كلام ساده مي توان ساختار كالبدي ميبد را شامل سه بخش دانست: 1- كهندژ يا نارين قلعه كه قلب سياسي مديريتي شهر بوده و بر فراز شهر قرار دارد 2 – شارستان كه پيرامون كهندژ دامن گسترده است 3- بيرونه ها كه هسته هاي جمعيتي خارج حصار بوده و هريك محله اي جدا محسوب مي شوند.
البته شناسايي اين ساختار سه بخشي در دومين سال فعاليت پايگاه مطرح گرديد. اكنون عرصه جغرافيايي پروژه علاوه بر موارد ذكر شده باغات ميان اين هسته ها و قناتهاي جاري در شهر و مهم تر از همه پس كرانه هاي شهري ميبد است. بررسي و شناسايي پس كرانه هاي شهري و حوزه هاي نفوذ فرهنگي - تاريخي شهرو ارگ ميبد از لحاظ تاريخي - فرهنگي، اقتصادي ، سياسي ومديريتي در برنامه 83 جزء يكي از بخشهاي مهم كاري بود كه متأسفانه بعلت در اختيار نبودن نيروي انساني مناسب براي اين كار به نتيجه نرسيد . تحقيق در خصوص كرانه ها و حوزه نفوذ شهر دريچه هاي جديد به روي ما خواهد گشود كه هم پاسخگوي بسياري از مجهولات خواهد بود وهم ابعاد كمي و كيفي اين گسترة فرهنگي را عيان خواهد نمود.
پايگاه نو پا آغازين قدمها را در مسير شناسايي و كاوش نارين قلعه برداشت. قديمي ترين فعاليتهاي پروژه در كهندژ صورت پذيرفت و مطمئناً تا زماني بسيار طولاني مهم ترين بخش فعاليتهاي پژوهشي در عرصه باستان شناسي و مرمتهاي استحكام بخشي و استحفاظي را به خود اختصاص خواهد داد، چه بسا كه پرده برداري از تمامي مجهولات نهفته و شناسايي لايه هاي فرهنگي آن خود زماني طولاني مي طلبد، زيرا با تشكيلاتي با پيشينه اي شش هزار ساله مواجه هستيم . كه قطعاً در طول حيات كوتاه چند ده ساله يك نسل كاوش و كنكاش و بازخواني اطلاعات شش هزار سال تمدن دور از ذهن مي نمايد.
نارين قلعه را نمي توان سواي شارستان در ذهن آورد. مطمئناً اين قلعه بر مردماني حكومت مي كند و اين مردمان در شاري زندگي مي كنند كه همان ميبد مركزي و دومين عرصه فعاليت پايگاه مي باشد.
در حال حاضر عرصه فعاليت شهر سازي از ساير بخشها قدرت و قوت بيشتري پيدا كرده ودامنة وسيع تري يافته است. اولين گام در شناسايي شهر ، مستند نگاري ومستند سازي آن بود كه در اين ميان با دنيايي از داده ها واطلاعات واندام و عناصر شهر سازي كهن ايراني مواجه شديم ، اندام و عناصري كه از سال 1379 تاكنون طي يك روند بي وقفه در حال باز خواني و پژوهش ، تجزيه و تحليل و استنتاج و سپس مرمت هستند . مطالعه حسينيه ها ، برج و باروها ، قناتها و باغها وگودال باغچه ها ، بازار و مسجد جامع و محلات و ... هر ساله در برنامه هاي كاري پايگاه قرار داشته كه در برخي نقاط ميزان پيشرفت اين مطالعات تا حدي ست كه به مرحله اجرا و احياء و بهره برداري رسيده است. مانند خانه سالار ، تمامي حسينيه هاي درون شارستان ، مسجد جامع ، بازار ، ساباطها و....
بدين ترتيب روند كار پايگاه در شارستان با تمركز بر حسينيه ها ، بازار ، مسجد جامع و محله باغشاهي باعث گرديد كه ديدگاه كلي پروژه در قالب طرحهايي ارائه گردد. بر پايه اين طرحها و تجربه هاي علمي ، تئوريك و عملياتي پايگاه ، در سال 84 برنامه تهيه طرح تفضيلي ويژة كل شارستان به سازمان پيشنهاد گرديده است. در صورت به انجام رسيدن اين طرح اولاً: نقطه نظرهاي ميراث در خصوص يك شهر تاريخي بر اساس مطالعاتي چند ساله در قالب يك طرح پيشنهاد مي گردد كه استخراج ضوابط از درون آن صورت خواهد گرفت و ثانياً : در صورت موفق بودن . خود الگويي خواهد بود در جهت چگونگي بر خورد با بافت تاريخي از ديدگاه حفاظتي و نشانگر اينكه تمام جهت گيريها ، اهداف و برنامه هاي شهري در شهر تاريخي تحت هر عنوان و مديريتي به سمت حفظ ميراث شهري پيش برود.
از آنجا كه يزد و ميبد در دوران حكومت محلي آل مظفر يعني قرن 8 دوران شكوه و عظمت خود را سپري كرده اند ، در اينجا با انبوهي از آثار ناب و بكر آن دوره مواجه هستيم . آثاري كه به جرأت مي توان گفت مانند آن را حتي در پايتختهاي مغول نيز نمي توان يافت. نمونة زنده خانه ايلخاني كه در پيرامون گنبد سلطانيه در زير خاك به دنبال آن هستيم به وفور در ميبد يافت مي شود . مساجد ، خانقاهها، مقابر و منازل و حتي بافتهاي دست نخورده از اين دوران مجموعاً چهرة تاريخي شهر را تشكيل ميدهد. به همين دليل، چون ميبد در زمان حكومت مغول شهري مطرح بوده و پس از آن تا دوران معاصر اهميت پيشين خود را از دست داده ، از شر ياغيان و بيگانگان در امان بوده و چون در منطقة بي خطري به لحاظ سوانح طبيعي واقع شده يادگارهاي خود را تا امروز بسيار خوب حفظ نموده است. از اين رو گونه شناسي عناصر مختلف معماري نظير خانه ها ، مساجد ، مقابر، قلعه ها به وضوح ويژگيهاي معماري دورة مورد نظر را ارائه مي كنند.
با اين وجود در آستانة ششمين سال تأسيس پايگاه ميبد بايد گفت كه هنوز در ابتداي راه هستيم . لازمة نجات شهر و يك بافت تاريخي و حفاظت آن ، زندگي در آن است. يك گروه فعال كاري و متخصص كه با حضور هر روزه خود در محل ، فرهنگ حفاظت و مرمت را ترويج دهند. بنابر اين و به منظور برنامه ريزي براي فعاليت اين گروه ، و بر اساس آنچه تا به حال بدست آمده ، در سال 84 تهيه پلان و برنامة مديريت دراز مدت پروژه جزء يكي از رئوس كاري پايگاه خواهد بود كه با طرح اين برنامه كليه فعاليتها و انرژي پايگاه به سمت و سويي معين و مشخص وپايدار و ماندگارتر سوق داده خواهد شد. كه اين امر در تسريع وصول به اهداف و نتيجه گيريهاي بلند مدت بسيار موثر است.
پايگاه پژوهشي ميراث فرهنگي ميبد |
