بر اساس شواهد موجود و يافته هاي بررسي ها ، بنياد اوليه شهر ميبد متعلق به ادوار كهن تاريخ ايران است . اما در زمان ساسانيان كه يكي از دوره هاي بنيانگذاري و گسترش شهرها در ايران به شمار مي رود ، محدوده كهن شهر ميبد نيز گسترش يافت ،گسترش شهر براساس طرح و نقشه سنجيده اي صورت گرفت كه در آن زمان براي پي ريزي يا توسعه شهرها به كار مي بردند و در همه جاي ايران كم و بيش همانند بود . نقشه منظم شهرهاي ساساني بيشتر بصورت شبكه مستطيل مانند با محورهاي اصلي متقاطع و فرم چليپايي بودند كه خندق و حصاري محكم آن را فرا مي گرفت . ابتدا و انتهاي محورهاي اصلي ( شاهراهها = شاهكوچه ها ) به چهار دروازه مي رسيد .
در اين دوره ، بر اساس يك باور ايراني بر آن بودند كه جهان چهار بخش دارد و شهرها را بايد طوري بسازند كه درهاي آن به چهارسوي جهان گشوده باشد . اين چهار سو را " چهاركوستيك " مي خوانند . طرح گسترش شهر ميبد در زمان ساسانيان داراي همين ويژگي هاست ، تقريبا تمامي شالوده ديوارهاي گرداگرد شهر و بخش قابل توجهي از خندقها و دروازه هاي چهارگانه آن هنوز باقي است و با گذشت قرنها و تغييرات گوناگون كه غالبا تدريجي و گهگاه سريع و توسط فرمانروايان صورت گرفته است ، شبكه اساسي شهر در محدوده "شارستان " هنوز آشكارا قابل شناسايي است .
موقعيت ميبد در نقشه فارس قرن چهارم هجري- (سفرنامه ابن حوقل) پايين نقشه نايين-ميبد - کثه (يزد)
در هنگام پي ريزي شهر ساساني ، كهن دژ "نارين قلعه " و دو پاره از آباديهاي قديمتر ( مركز ميبد و محله كوچك ) كه در پيرامون كهن دژ بوده اند ، در چهار ديواري شهر جاي گرفت . از نارين قلعه تا رباط ( ديوار جنوبي ) از رباط تا باغ شاهي ( ديوار غربي ) از انتهاي باغ شاهي تا دروازه كوچك ( ديوار شمالي ) و از آنجا باز تا نارين قلعه ديوار شرقي محدوده شهر ساساني ميبد بوده است . اين مجموعه خندقها و برج و باروهاي گرد شهر و كليه موسسات شهري كه درون آن قرار مي گرفته به شرحي كه خواهد آمد در قديم بنام " شارستان " يا شهرستان خوانده مي شد .
وسعت محوطه شارستان قديم ميبد حدود يك ميليون متر مربع مي باشد كه در مقايسه با ساير شهرهاي عصر ساساني قابل توجه است .
اما قلمرو آبادي و فعاليتهاي مردم ميبد محدود به ديوارهاي شهر نبوده است . از پشت ديوار شهر به شعاع چند فرسنگ آباديهاي چندي در ارتباط با اين مجموعه محصور ، زندگي اقتصادي - اجتماعي و فرهنگ منطقه ميبد را سامان مي داده اند .
در تاريخهاي محلي يزد ، شهر ساساني ميبد را به عهد چندتن از شاهان اين خاندان از جمله يزدگرد، قباد و انوشيروان نسبت داده اند و به نام سرداران يا فرزندان شاه مي خوانند . جعفري ، احمد كاتب و مستوفي بافقي درباره بناي مدينه ميبد روايات مشابهي آورده اند .
از جمله آنكه يكي از سرهنگان يزدگرد را باني شهر دانسته اند . احمد كاتب ، از ميان رواياتي كه درباره مدينه ميبد بوده است ، درست ترين گزارش را روايتي مي داند كه در آن بناي مدينه ميبد به عهد پادشاهي قباد نسبت يافته است .
اين گزارشها نام و بناي شهر را به يك شخصيت نظامي به نام " ميبد " نسبت داده اند . با توجه به اينكه در دستگاه شاهان ساساني سپاهي مقتدر و معروفي به نام " ميبد " شناخته شده نيست ، احتمالا اين " ميبد " كه در متون ، او را از سرهنگان يزدگرد معرفي كرده اند ، همان " مهبود " از سپهبدان نامدار عهد قباد و انوشيروان است . كما اينكه نام آباديهاي ديگري در فارس به صورتهاي " ميبد " و " ميبدي " و " مهبودي " و " مهبد " و " مهبدين " در گذر زمان دگرگوني يافته است .
دور نيست كه واژه " ميبد " عليرغم آنكه خود نامي با معني است ، در اينجا ناشي از دگرگوني نام " مهبود " سپاهبد عصر ساساني باشد و گسترش شهر ميبد در عهد ساساني به توسط همين سپاهد يا به گفته مورخان يزد " سرهنگ " ساساني صورت گرفته باشد .
مورخان يزد همچنين بنياد چند آبادي ديگر ميبد از جمله " فيروزآباد " و " مهرجرد " و " بيده " را به چند تن از شاهان و شاهزادگان و امراي ساساني نسبت داده اند .
نكته ديگري كه درباره ميبد در خور توجه است اينكه تاريخنگاران قديم ، قباد ساساني را باني آتشكده اي بزرگ در خاك ميبد دانسته اند . احمد كاتب در توضيح نذر و نيتي كه قباد براي برپايي يك آتشكده داشته است ، و گزارش اقدامات او در يزد ، چنين مي گويد :
" ... از مداين به فارس آمد و از فارس به اصفهان رفت و از اصفهان به يزد متوجه شد و گفت همان بهتر كه آن آتشخانه در اينجا بسازم . بفرمود تا بنايان را بياوردند و در ولايت ميبد قصبه اي كرد و آتشخانه معتبر بساخت و از هفت آتشخانه بزرگ بفرمود آتش بياوردند اول از آتشخانه فارس دوم از آتشخانه بلخ ، سيم از آتشخانه آذربايجان ، چهارم از آتشخانه نسا ، پنجم از آتشخانه اصفهان ، ششم از آتشخانه غزنين ، هفتم از آتشخانه طيسفون . اين هفت آتش از هفت آتشخانه مملكت بياوردند و در آتشخانه اين قصبه برافروختند و اين قصبه را " هفت آذر " نام كردند و مجوس اين قصبه را به مثابه محل بزرگ داشتند . "
در تاريخ شهرهاي ايران ، دوره ساساني را عصر رونق شاهراههاي بازرگاني ، گسترش شهرهاي وابسته به دستگاههاي اداري و نتيجتا تبديل شهرهاي " خودفرمان " به " شهرهاي شاهي " و نوسازي شهرهاي كهن و بنياد شهرهاي نو و جذب پيشه وران به شهرها و ... دانسته اند .
در اين دوره دگرگونيهايي در نظام سياسي ، لشكري و آئيني كشور صورت گرفت كه شهرها و آباديهاي زيادي از آن متاثر شدند . گزارش گسيل سپاهيان و گسترش شهر و برپايي آتشكده بزرگ در ميبد ، در واقع اقدامي در جهت تحكيم قدرت دولت مركزي در اين ناحيه به شمار مي رود ، و با رويدادهاي سياسي عهد ساسانيان سازگار است .
صرابخانههاي دوره ساساني
علاوه بر شواهد معماري و شهرسازي كه به خودي خود ، روشنگر هويت يك دوره شهرسازي ساساني در ميبد مي باشد ، شواهد ديگري نيز مي شناسيم كه دلالت بر اهميت سياسي و پايگاه مدني ميبد در اين دوران دارد ، از آن جمله ، سكه هاي بازمانده از دوره " پوراندخت " ساساني است كه در ميبد ضرب شده است (نمونه اي از اين سكه در دوران پوراندخت ضرب ميشده و اكنون در موزه سكه كرمان نگهداري ميشود. اين سكه ضرب سال 24 هجري است و شما ميتوانيدتصوير آن را در شكل زير مشاهده كنيد)و احتمالا اين امر در ميبد - دست كم از لحاظ صنعتي - پيشينه اي داشته است .
سكه ضرب ميبد، دوران پوراندخت ساساني، سال24 هجري
نام " ميبد " نيز به نوبه خود مهر و نشاني از دوره ساساني دارد . تا آنجا كه مي دانيم نام ميبد يا ( ميبذ ) كه از واژه هاي فارسي ميانه است ، در دوره ساساني به اين شهر اطلاق گرديده است . در متون تاريخي و جغرافيايي قرون اوليه اسلامي كرارا از اين نام ياد كرده اند ، اما با توجه به پيشينه دور و دراز ميبد احتمالا اين نام تصحيفي از نام مشابه پيشين يا اساسا نام تازه اي بوده كه در دوره ساساني به اين شهر داده اند .
گفتني است كه در زمان ساسانيان بسياري از شهرهاي نوبنياد را به نام پادشاهان نامگذاري مي كردند . در فهرست " شهرستانهاي ايرانشهر " بناي بيش از 50 شهر در ايران را به پادشاهان ساساني نسبت داده اند . به ويژه آنكه يكي از اقدامات سياسي آخرين پادشاهان ساساني تاسيس ظاهري شهرها و توسعه و تغيير محلها و تبديل نامها بود .
نيز بنگريد
نارين قلعه |
