سامانه ي كارواني ميبد، يك مجموعه ي معماري كهن است كه كاركرد اصلي آن تأمين رفاه كاروانيان ، خدمات سفر و گردشگري ، راهداري و نيز انجام مبادلات پستي و ارتباطي قديم بوده است . اين مجموعه در مسير شاهراه باستاني «ري – كرمان ، در پشت دروازه ي غربي شارستان قديم ميبد شكل گرفته و از دوره هاي دور تاريخي تا پنجاه سال پيش ، كاركرد پررونقي داشته است
رباط ميبد ، در واقع يك ايستگاه بزرگ كارواني در مسير اين معبر شرقي – غربي ايران بوده است كه از شرق به سوي يزد ـ كرمان و سيستان تا ماوراء النهر و از سوي غرب به عقدا ، نائين و اصفهان ، كاشان و ري تا بين النهرين مي رسيده است . با توجه به موقعيت دوايالت مهم باستاني ايران يعني ( ري و كرمان ) در اين مسير ، آ ن را شاهراه ري – كرمان خوانده اند.
اين راه علاوه بر اينكه معبر ديرين نظامي و بازرگاني منطقه بوده است ،پس از اسلام ، مسير عمده ي رفت و آمدهاي زيارتي مكه و حجاز و نيز عتبات كربلا و نجف گرديد ؛ چنانكه تا همين اواخر ، به نام «راه كربلا »خوانده مي شد و راهي پررفت و آمد بود
با توجه به نياز حياتي كاروانيان به «آب » وجود سرچشمه ي كاريز كهن « كثنوا» را مي توان عامل اصلي بنياد اين مجموعه دراين نقطه از شهر به حساب آورد. در اين ايستگاه كارواني ، طي سده ها وساليان گذشته ، بر پايه واقعيت ها و نيازها ، عناصر متعددي با كاركرد هاي ويژه پديد آمده كه هر يك به نوعي در پايداري اين سامانه مؤثر بوده اند و عبارتند از :
1 ـ سرچشمه و بخشگاه قنات
2 ـ برج و بارو ودروازه شارستان
3ـ كاروانسرا ( رباط )
4ـ آب انبار
5ـ چاپارخانه
6ـ يخچال خشتي
7ـ گورستان
توضيح: در اين تصوير محدوده غربي شارستان و مجموعه کارواني ميبد ديده ميشود. محموعه کارواني در يک مسير ممتد از بالاي سمت چپ تصوير تا پايين سمت چپ کشيده شده است
سرچشمه و بخشگاه آب قنات
براي كاروانياني كه از پهنه ي بيابان مي رسيدند ، آب نخستين و مهمترين نياز بوده است وسامان دهندگان راهها ناگزير بوده اند به هر طريق ممكن ، آب مورد نياز منزلهاي كارواني را تأمين كنند و يا ايستگاهها را در آبگاههاي پايدار بنا سازند . با اين حساب ، وجود سرچشمه ي كاريز خوش آب «كثنوا» عنصر اصلي و اوليه شكل گيري اين سامانه ي كارواني در اين نقطه بوده است .
برج و بارو و دروازه شارستان
.
بخشي از برج و باروي غربي شازستان
بخشي از برج و بارو و خندقها و نيز دروازه ي غربي شارستان قديم ميبد ، درست در ضلع شرقي ستگاه كارواني و چسبيده بهآن ، ديده مي شود . اين همسايگي بسيار نزديك با شهر و امكان برخورداريهاي گوناگون از آن در دنياي پر بيم و هراس قديم ، موقعيتي بسيار ويژه براي اين ايستگاه به شمار مي آمده است ؛ بنا بر اين امتيازها، سامانه ي كارواني ميبد طي سده هاي گذشته همواره پايداري وتوسعه يافته است .
كاروانسرا (رباط)
اين كاروانسرا كه گويا بر جايگاه كاروانسراي قديمي تري ساخته شده ، از جمله كاروانسراهاي سبك صفوي و يكي از كاملترين كاروانسراهاي بين راهي به شمار مي رود .
ساختمان كاروانسرا شامل : ساباط (با پوشش يزدي بندي )، ايوانهاي بيروني ، هشتي ورودي ، حياط مركزي ، حوضخانه و مهتابي و چهار هشتي زيبا و فضاهاي سرپوشيده ي (سول) شرقي و غربي و جمعاً صد ايوان و اتاق و اجاق براي استفاده كاروانيان بوده است .
پلان کاروانسراي ميبد
رستوران شاه عباسي
هم اكنون اداره ميراث فرهنگي ميبد و يك مركز فرهنگي (كتابخانه مركز اسناد) در بخشي از بنا استقرار يافته و سول (سالن) شرقي آن جايگاه موزه زيلوهاي تاريخي ميبد و سول (سالن) غربي آن نيز به عنوان رستوران سنتي و كافي شاپ (سفره سراي شاه عباسي)زير نظر «شركت تعاوني جهانگردي جاده ابريشم ميبد »مورد استفاده همگاني است .
رستوران شاه عباسي
آب انبار كلار
اين آب انبار كه به نام«كلار» ناميده ميشود، درست روبروي در ورودي كاروانسرا جاي گرفته و توازن معماري زيبايي به ساباط و سردرگاه بخشيده است . از ارتباط تنگاتنگ آب انبار و كاروانسرا پيداست كه اين بنا، در اين مجموعه ي منزلگاهي، بسيار مهم و مورد نياز كاروانيان بوده است .
ساخت آب انبار، بر اساس سنگنوشته ي آن مربوط به قرن 11 هجري قمري (1070) است و به روشني همت معمار و هدف سازنده خيرخواه آن را براي بهره مندي رهگذران از آب گوارا، بيان ميكند .
از ويژگيهاي ساختاري آب انبار كلار، استفاده ي سنجيده ي معمار از موقعيت توپوگرافي زمين در ساختن مخزن و پلكان آن است ؛ به گونه اي كه خستگان راه، تنها با چند پله ي انگشت شمار به «پاشير» آب انبار ميرسيده اند .
آب انبار كلار هنوز هم به عنوان يك منبع آب آشاميدني قابل بهره برداري است .
آب انبار كلار، بخشي از مجموعه كارواني
چاپارخانه
بناي دژمانند چاپارخانه ميبد در كنار راه باستاني ري ـ كرمان و در جانب غربي كاروانسرا واقع است . اين بنا هرچند كه چهره و ساختار چاپارخانههاي قاجاري دارد ؛ اما گويا در جايگاه چاپارخانه ي قديميتري ساخته شده است .
وظيفه ي چاپارخانهها، نگهداري و تيمار تعدادي اسب تيزرو و پيك تازه نفس، جهت ارسال و مبادله ي سريع نامههاو امانتهاي مهم بوده است ؛ از اين رو چاپارخانه به صورت قلعه و دژ ساخته شده كه دفاع و حفاظت از آن ميسر باشد و اين اهميت از برجها و ديوارهاي بلند و روزنههاي ديده باني و تيراندازي و موقعيت خوب دفاعي آن پيداست.
اين چاپارخانه، پس از داير شدن اداره ي پست، كاربري خود را از دست داد و ساختمان آن ويرانه اي شده بود كه در سالهاي اخير به همت انجمن يادگارهاي فرهنگي ميبد و با مساعدت ميراث فرهنگي در يك روند ده ساله به صورت كنوني مرمت گرديد و باشماره 2767 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد . اكنون اين بناي تاريخي جهت بهره برداري و تبديل به موزه« پست »به صورت اماني به اداره كل پست يزد واگذار گرديده است .
چاپارخانه
يخچال ميبد
يخچال ميبد با قدمتي كه به پيش از دوره قاجار ميرسد، يكي از معدود يخچالهاي به جاي مانده در استان يزد است . ساختمان يخچال ميبد به مانند ديگر يخچالهاي مناطق كويري، از خشت و گل ساخته شده و ساختار معماري آن بر اساس محاسبات بسيار سنجيده اقليم شناسي براي كاركردهاي ويژه بوده است .
بخشهاي عمده و اصلي اين بناي باشكوه و سودمند عبارتند از : ديوارهاي سايه انداز، حوض يخبند، مخزن يخچال وگنبد
ديوارهاي شرقي و غربي و جنوبي در زمستان، سايه سار سردي در محوطه شمالي يخچال فراهم ميساخته كه در شبهاي چله با انداختن آب قنات به حوض پهناور و كم عمق آن محوطه و تكرار اين كار در شبهاي متوالي، قطعات بزرگ يخ ساخته ميشده و پس از شكسته شدن به مخزن يخ در زير گنبد يخچال انتقال داده ميشده است .
يخچال ميبد كه همانند ديگر يخچالهاي قديمي امروزه كاربري اصلي خود را از دست داده بود در سالهاي اخير به همت انجمن مردمي و سازمان ميراث فرهنگي، مرمت و احياء و با شماره 1826 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد
گورستان
همچنان كه امروزه ايستگاههاي قطار و پايانههاي مسافري در نقاط بياباني و يا شهرها و آباديها هر يك موقعيت و امكانات و اعتبارات خاص خود را دارند، در گذشته نيز عوامل گوناگون به منزلهاي كارواني موقعيتهاي ويژهاي ميبخشيدهاند ؛ مثلاً (دسترسي به آب شيرين، آذوقههاي انسان ودام، امنيت بار و مسافر، امكانات درماني و بستري شدن بيماران و حتي امكانات خاكسپاري درگذشتگان بين راه).
براي خاكسپاري درگذشتگان مسير، مخصوصاً اشخاص نامدار، معمولاًدر منزلگاههاي كنار شهرها، گورستاني احداث ميشد كه مردگان را يا به شكل دائمي يا موقت و سپرده اي به خاك مي سپرده اند . اين مزارها بعضاً زيارتگاههاي معتبري مي شدند .
منزل كارواني ميبد را مي توان يك منزل بسيار ويژه به شمار آورد ؛ زيرا عناصر كارآمد گوناگوني در اين سامانه ي كارواني شكل گرفته اند و از آن جمله گورستاني است كه مردگان بومي و غير بومي را در آن به خاك مي سپرده اند. از بقاياي آن گورستان «آرامگاه سادات» و تعدادي گور«سپردهاي» و مزاري است كه به قاضي ميرحسين ميبدي نسبت ميدهند |
