ايران ، جامعه اي سنتي است که در آن تاريخ با بسياري از باورها و اعتقادها در آميخته و رويدادهاي تاريخي به شکل روايت هاي اسطوره اي بروز مي کند.
مسلمانان ايران هر ساله با نمايش و حمل تابوت هاي تمثيلي شهيدان در مراسم عزاداري ماه محرم مي خواهند خاطرات رنج و مصايب شخصيت هاي مذهبي را بازسازي کنند. حتما تاکنون به آيين هاي نخل گرداني و تابوت گرداني در دسته هاي عزادار در ايام سوگواري توجه کرده ايد.
گرداندن تابوت شهادت و نخل گرداني در دسته هاي عزا به منزله لشکريان رزمنده شهيدان اند که حضور قدرت الهي را در جمع عزاداران و پيروزي سپاه حق بر باطل و حيات جاودانه شهيدان را متجلي مي کند.

اين آيين در حالي که به اقتدار و شکوه قدسي شهيدان اشاره دارد ، حديث قدرت خداوند و مقام والاي شهيد را متجلي مي کند. شيعيان ايران ، در نمايش هاي آييني و دسته هاي عزاداري خود در ماه محرم ، صندوق هايي را به شکل ضريح يا نخل و مانند آن آراسته مي کنند و به نام تابوت شهدا در گذرگاه ها و محله ها مي گردانند و اين آييني است که نسل به نسل حفظ شده است.
بد نيست بدانيد ساختن تابوت هاي تمثيلي شهدا پيشنيه اي بسيار دور دارد. طبق روايات تاريخي ، مردم سرزمين ماورائالنهر تا نخستين دوره هاي اسلامي ، هر ساله در مراسم يادمان سال مرگ سياوش ، قهرمان اسطوره اي ايران که خون پاکش به ناحق بر زمين ريخت تابوت او را مي ساختند و در شهر مي گرداندند.
بسياري از سياحاني که به ايران سفر کرده اند هم جسته و گريخته از اين رسم در سفرنامه هايشان ياد کرده اند. مثلا پيترو دلاواله که يک جهانگرد ايتاليايي است در دوره شاه عباس اول به ايران سفر مي کند و شاهد حرکت دسته هاي نخل گردان بوده است. در زمان صفويه و چه پس از آن ، در عصر زنديان و قاجار نيز جهانگردان زيادي به ايران سفر کردند و ضمن ديدن شهرهاي مختلف ايران ، مطالبي هم درباره سنتهاي مذهبي مردم و نخل گرداني نوشته اند. پيشينيه رسم نخل گرداني در مراسم عزاداري به دوره هاي پيش از صفويه مي رسد. بسياري از نويسندگان هم رسم نخل بندي و نخل گرداني را از بدعت هاي صفويان در ايران دانسته اند. اصولا نخل به مفهوم درخت خرماست و در اصطلاح عاميانه به هر درخت و درختچه اي تزييني هم نخل گويند.
اما در مراسم عزاداري اصطلاح نخل به تابوت واره اي مي گويند که آن را بر دوش مي کشند.اين وسيله اتاقکي چوبي و حجيم و به شکل مکعب مستطيل است که از چوب بستي و با يک کف بندي تشکيل شده است. الواري که در کف به کار مي رود ، معمولا يک متر بالاتر از پايه هاي ستون ها قرار گرفته اند. دو سر هر يک از تيرها حدود يک متر از 4 طرف کف ديواره نخل بيرون آمده و در واقع ، دستگيره نخل را تشکيل مي دهد. شکل ظاهري برخي نخلها جناغي شکل سروي و برخي به صورت يک جناغ قوسي شکل است.
البته نخل ، شبهتي به درخت خرما ندارد و تا به حال هم نخلي که به شکل درخت خرما ساخته شده باشد ، ديده نشده است. معمولا نخل را در نخستين دهه ماه محرم و اکثر اوقات دو يا سه روز پيش از تاسوعا مي بندند. آراستن نخل و بستن آن يک تا چند روز طول مي کشد و اين زمان بستگي به کوچک و بزرگ بودن نخل و مقدار لوازم و اشيا تزييني و بويژه نوع آذين بندي آن دارد. جالب است با اصطلاح «باباي نخل» هم آشنا شويد. باباي نخل معمولا فردي است که براي آذين بندي نخل و بستن آن بسيار آزموده و با مهارت است و همان کسي است که در آخر مراسم ، تمام زيورآلات و تزيينات نخل را در صندوقچه يا بقچه اي نزد خود تا سال آينده نگاهداري مي کند. در بسياري از روستاها کار نخل آرايي و نگهداري و مراقبت از اشياي تزييني نخل ، به يک خانواده معين اختصاص دارد.
از قديم الايام در آيين نخل داري و نخل گرداني ، نوعي تقسيم کار و نقش و وظيفه و حقوق اجتماعي براي خاندان قديمي محله هاي شهر و يا ده برقرار بوده است. مردم هم بر طبق سنتهاي پدران و نياکان خود ، وظايف مربوط به نخل بندي و نخل گرداني در هر محل را مختص خانواده هاي مشخصي مي دانستند. از مقام و منزلت باباي نخل هم که برايتان گفته شد. روز عاشورا نخل سياه پوش آذين بسته را بلند مي کنند ، با آداب خاصي مي گردانند و همراه با دسته هاي سينه زن و زنجيرزن به گذرگاه هاي محله مي برند. گاهي هم به زيارتگاه يا امامزاده محله يا به محل مجلس عزاداري و روضه خواني يا به در خانه هاي روحاني بزرگ يا شهر يا ده حمل مي کنند. بعضي نخلها بسيار بزرگ و سنگين هستند که دهها مرد تنومند و قوي هيکل هم ممکن است بسختي آن را بر شانه هاي خود حمل کنند.
هر دسته ، راهنمايي دارد که در گذرگاه هاي ويژه به حاملان نخل فرمان ايست مي دهد تا نوحه خواني و استراحت کرده و احتمالا نخل کش را هم تعويض نمايند. حتما ديده ايد که براي بلند کردن نخل ، مردان جوان و تنومند به زير نخل مي روند و دستگيره هاي چهار جانب آن را مي گيرند و «يا حسين» گويان آن را بلند مي کنند و دستگيره ها را روي بالشتک هاي پارچه اي که بر سر شانه هاي خود قرار داده اند، مي گذارند. تعداد نخل کشان هم بستگي به بزرگي و سنگيني نخل دارد. غروب عاشورا و پس از آيين شام غريبان ، نخل را به جايگاه خود در حسينيه يا ميدان بر مي گردانند.
باباي نخل اشيا و زيورهاي نفيس و گرانبهاي نخل را باز مي کند و در صندوقي قرار داده و به خانه خود مي برد و تا محرم سال بعد ، از آنها مراقبت مي کند. مي دانيد کدام حوزه فرهنگي و جغرافيايي ايران از نظر آيين نخل گرداني اهميت بيشتري دارد؟
کاملا درست حدس زديد. در حوزه کوير با همه شهرها و آبادي هايش مراسم نخل گرداني با شور و شوق خاصي برگزار مي شود. هر کدام از شهرهاي کويري مراسم نخل گرداني را به زيبايي و شکوه خاصي اجرا مي کنند. يزدي ها در قديم دو نخل بسيار بزرگ داشتند که يکي از آنها را در ميدان ميرچخماق و نخل ديگر را در ميدان مجاهدين نگهداري مي کردند. هر سال در روز پنجم ماه محرم ، آذين بندي نخل را آغاز و اين کار را در شب عاشورا به پايان مي بردند. مردم هم روز عاشورا دسته دسته براي تماشاي نخل و هم گرداندن آن به اين دو ميدان مي رفتند. نخل کشان يک سردسته داشتند که به هنگام بلند کردن نخل ، خبردار مي گفت ، جوانان نخل را برداشته و بر دوش خود قرار داده و آن را حرکت مي دادند.

نخل گرداني در ساير کشورهاي جهان

مراسم نخل گرداني به شيوه هاي خاص خود در ميان مسلمانان ديگر کشورها هم رايج است. مثلا در کشور عراق ، شهر نجف اين مراسم هر ساله در 21 رمضان ، روز سالگرد شهادت حضرت علي (ع) برگزار مي شود.
مسلمانان اندونزي و ويژه آنهايي که در جزيره سوماترا ساکن هستند ، در روز دهم ماه محرم يک تابوت تمثيلي از امام حسين (ع) مي سازند و آن را در سراسر شهر مي گردانند. آنها براساس سنتهاي قديمي مربوط به عزاداري ، مراسم عزاداري امام حسين (ع) را با شور و شوق برگزار مي کنند.
حتي مسيحيان نيز اين مراسم را به شکلهاي گوناگون برگزار مي کرده اند. آنها هم ساله و از دير باز ، در روز يکشنبه نخل ، يعني يکشنبه پيش از عيد فصح مراسم نخل گرداني داشته اند. اين مراسم به ياد ورود پيروزمندانه حضرت مسيح و جمعي از پيروانش به بيت المقدس برپا مي شده است. البته در اين روزگار ، بين مسيحيان سوريه آيين زيتون گرداني مرسوم است. يک درخت بزرگ زيتون به کليسا مي برند ، باآداب خاصي ترکش مي کنند. بعد هر کس پسر بچه خود را روي درخت متبرک مي نشاند و او را با فرياد شادي دور کليسا مي گردانند. مردم براي تبرک و شگون شاخه هايي از اين درختان را مي کنند و به خانه مي برند.
در هر صورت ، نخل گرداني در ميان شيعيان آييني است مقدس و بسيار کهن که مخصوص ماه محرم و بويژه دهه عاشوراست. مردم هر ناحيه نخلي در تکيه ها و حسينيه ها دارند که در عاشورا آن را مي بندند و همراه اسباب ديگر عزاداري در دسته هاي سوگوار حرکت مي دهند.
با اجراي اين مراسم ، مردم وقايع قدسي روزگاران گذشته را در زندگي روزانه شان احيا مي کنند. گويي مي خواهند به حضور دوباره آن واقعه درزمان حال تحقق ببخشند

رسم بود که نخل را از شمال به جنوب ميدان 7 ، 9 يا 11 بار مي بردند و بازمي گرداندند. اين فاصله در حدود 500 قدم بود.
مردم ابيانه هم دو نخل دارند: يکي متعلق به مردم بالاده است و ديگري متعلق به مردم پايين ده. هر کدام هم سرپرست و مسوول جداگانه دارد. اين افراد روز هشتم محرم صندوقچه يا همان بقچه مخصوص اشيا و زيورآلات تزييني نخل محله خود را بيرون مي آوردند. نخلها را به حسينيه محل مي بردند. آنجا باباي نخل با کمک بزرگان محله نخل را با انواع پارچه هاي سبز و سرخ رنگ و همچنين چادرشب ابريشمين و تکه هاي شال مي پوشاندند. جلوي نخل را هم با رشته مهره هاي تسبيح و خرمهره مي بندند. اين کار معمولا تا ظهر تاسوعا طول مي کشد. ولي روز عاشورا همه نخل را با پارچه سياه مي پوشانند. رسم ديگر مردم در مراسم نخل گرداني ، نشستن روي نخل است.
در ابيانه هم اين کار حق خانواده هاي معيني از ابيانه بوده است. امروزه ، گسترش اين خانواده ها هم سبب شده که نخل نشيني در ميان افراد اين خانواده ها ، گاهي هر ده دوازده سال يک بار به يک نفر برسد. صبحگاه تاسوعا ، يک دسته سينه زن از محله پايين ده به همراه يک علم سرخ پوش که آن را علم قاسم مي نامند در گذرگاه هاي محله حرکت مي کند و ابتدا به در خانه افرادي مي رود که در آن سال يکي از عزيزان خود را از دست داده اند. آنجا نوحه و فاتحه مي خوانند. پذيرايي مي شوند و از آنجا مي گذرند. يک دسته هم از جوانان محله بالا دسته اي راه مي اندازند و در محله شان مي گردند. ظهر تاسوعا هر دسته ، جلوي حسينيه خود جمع مي شود. جالب آن که تا ظهر روز تاسوعا هم اصلا نخل را بر زمين نمي گذارند. حتي هنگامي هم که خسته مي شوند ، جوانان تازه نفس جاي نخل کشان خسته را مي گيرند و آن را حمل مي کنند. هميشه نخل را از يک مسير مي برند و از يک مسير ديگر برمي گردانند و معتقدند که نخل نبايد از يک گذر ، 2 بار رد شود.
روز عاشورا هم ، اين مراسم انجام مي شود ؛ اما به شکلي مفصل تر. به اين ترتيب که سپيده دم عاشورا و پيش از طلوع آفتاب ، يک دسته سينه زن که چراغ و فانوس در دست دارند ، در محله هاي ابيانه راه مي افتند و مردم را از واقعه عاشورا آگاه مي کنند. در اين مراسم که طلوع خواني نام دارد ، نخل را هم در محله ها مي گردانند.
دسته هاي عزادار در هرجايي که نخل توقف کرده باشد با شربت قند پذيرايي مي شوند تا عصر عزاداري مي کنند و در پايان روز ، نخلها را به حسينيه ها برمي گردانند. در گذشته رسم بر اين بود که روز عاشورا و پس از مراسم شام غريبان ، فرد نخل نشين در محله خودف باباي نخل و دستياران او و نخل کشان را به شام دعوت مي کرد و با پلو از آنها پذيرايي مي کرد ؛ اما امروزه اين پذيرايي عادي تر شده و نخل نشين ، همه افراد دسته و زنجيرزنان و نوحه خوانان را به شام دعوت مي کند.
ميبديها هم در روزهاي معيني از ماه محرم ، نخل را برمي دارند وآن را به يک مکان مقدس يا گورستان مي برند و برمي گردانند. در روز عاشورا هم نخل را از ميدان بيرون مي برند و در محله مي گردانند. ابتدا 3 بار آن را در ميدان مي گردانند. بعد آن را زمين مي گذارند. به هنگام بلند کردن نخلي هم ، آنهايي که نذر دارند ، جلوي نخل و در يک رديف مي ايستند و گوسفندهايي را سر مي برند. يک رسم جالب در ميان مردم ميبد اين است که سر گوسفندان قرباني را به سلماني محل مي دهند. سلماني آنها را مي پزد و سپس براي تبرک به خانه بزرگان و ريش سفيدان مي برد. در 3 کيلومتري ميدان شهر ، مکاني است به نام سلطان رشيد که مردم آنجا را مزار اولين باباي نخل مي دانند. نخل را ابتدا به اين مکان مي آورند ؛ چون عقيده دارند که اگر اين کار را انجام ندهند ، در آن سال بلايي بر آنها نازل خواهد شد.
در شهر ميبد ، باورها و اعتقادهاي خاصي هم در خصوص مراسم نخل گرداني وجود دارد. دراين شهر ، کوچه اي است به نام «جل چسبون». اين کوچه در محله کوچک ميبد واقع شده است. مردم عقيده دارند که اولين مراسم نخل گرداني در اين کوچه انجام شده است. مي گويند وقتي مي خواستند اين نخل را از اين کوچه عبور دهند ، چون در پيچ کوچه ، يک ديوار قرار داشته ، نخل مرتب به اين ديوار گير مي کرد. به شکلي که ديگر راه رفت و بازگشت نداشتند. باباي نخل به دليل اين موضوع آنقدر ناراحت مي شود که سرخود را چندين بار به نخل مي کوبد و آنقدر اين کار را ادامه مي دهد تا بالاخره ، ديوار با صداي مهيبي از سر راه نخل کنار مي رود و راه را براي عبور دسته عزادار باز مي کند. حالا اين ديوار آنقدر براي مردم داراي حرمت و ارزش شده که تا چندي پيش ، حتي به آن پارچه و نخ مي بستند تا مشکلاتشان را حل کند.
جالب است با بعضي از انواع نخل يا تابوت واره هايي که در مراسم عزاداري مورد استفاده قرار مي گيرد هم آشنا شويد: يکي از اين وسايل ، حجله است که آن هم نوعي تابوت تمثيلي شهيد است. در هر جا هم به شکلهاي گوناگون ساخته مي شود. تهراني ها آن را به شکل يک اتاقک استوانه اي ستون دار و از چوب مي سازند.
اين اتاقک سقفي گنبدي يا بدون گنبد دارد. نماي ستون ها و دور تا دور ديواره سقف را آينه کاري مي کنند و با کاغذهاي رنگين و نقاشي مي آرايند. گاهي هم پرهاي رنگارنگ از آن مي آويزند و بيشتر عقيده دارند اين تابوت عزا و ماتم حضرت قاسم ع است.
در خوزستان هم بويژه در شهرهاي دزفول و شوشتر «شيدونه» مي سازند. شيدونه هم از چوب ولي به شکل مکعب مستطيل ساخته مي شود. بيشتر شبيه ضريح است. روي ديواره هايش را رنگ آميزي کرده اند و با زرورق هاي طلايي و نقره اي پوشانده اند. دورتادورش ابياتي در وصف شهيدان و با خطي بسيار زيبا نوشته اند. با پارچه اي رنگي و گوي هاي رنگارنگي که آن را تخم سيمرغ مي نامند ، تزئينش مي کنند. روز تاسوعا و عاشورا ، دسته هاي عزادار شيدونه هايشان را از حسينيه هايشان برمي دارند و با خود مي برند. کاشاني ها يک ضريح چوبي شش ضلعي دارند به نام شش گوشه. آن را در دسته هاي عزاداري حمل مي کنند. اين شش گوشه به بهترين شکل ممکن ، رنگ آميزي و نقره کاري شده است و کتيبه هايي هم روي ستون ها و زير سقف ديده مي شود.
کاشاني ها ششم محرم را روز شش گوشه مي نامند ؛ چرا که در اين روز ، آن را در جلوي دسته عزادار به بازار شهر مي برند.نخل گرداني و آداب و رسومي از اين قبيل ، بجز آن که داراي پيشينه اي بس کهن است ، همواره تاثيرات فراواني بربينندگان خود مي گذارد.
اين روزها هم که سالروز شهادت شهيدان کربلاست ، با شرکت در مراسم عزاداري مي توان شاهد اسطوره جاودانگي و پيروزي شهيدان در تاريخ حيات بود. مراسمي که با شرکت در آنها به فلسفه شهادت و پايدار نگاه داشتن حرمت آن کمک فراوان مي شود و خيلي از ارزشها در ذهن مردم استعلا مي يابد و پيوند يگانگي و همبستگي مردم با فرهنگ مذهبي نياکان و شهيدان تاريخ ، روز به روز استوارتر مي شود.